Kiedy odmowa dziecka powinna być uszanowana, a kiedy wymaga wyjaśnienia? To jedno z najtrudniejszych pytań, jakie pojawiają się w sprawach rodzinnych. Po rozstaniu rodziców bardzo często dochodzi do sytuacji, w której dziecko zaczyna niechętnie reagować na kontakty z jednym z nich. Czasami mówi wprost: „nie chcę jechać do mamy”, „nie chcę spotykać się z tatą”, „wolę zostać w domu”.
Dla drugiego rodzica jest to niezwykle trudne i często pojawia się poczucie bezsilności. Rodzic zastanawia się, czy powinien nalegać na kontakt, czy uszanować wolę dziecka. Z kolei drugi rodzic może obawiać się, że odmowa dziecka zostanie wykorzystana jako argument przeciwko niemu.
W takich sytuacjach nie ma jednej prostej odpowiedzi. Prawo rodzinne nie sprowadza się do zasady: „dziecko zawsze musi iść na kontakt” albo „dziecko samo decyduje, czy chce widzieć rodzica”. Każda sprawa wymaga indywidualnej oceny, a najważniejszym kryterium zawsze pozostaje dobro dziecka.
Kontakty z rodzicem są prawem dziecka, a nie tylko rodzica
Wiele osób postrzega kontakty jako uprawnienie rodzica. Rzeczywiście rodzic ma prawo utrzymywać relację z dzieckiem, uczestniczyć w jego życiu i budować więź. Trzeba jednak pamiętać, że kontakty są przede wszystkim prawem dziecka. Dziecko ma prawo do tego, aby znać oboje rodziców, mieć możliwość utrzymywania z nimi relacji i korzystać z ich wsparcia emocjonalnego.
Dlatego samo rozstanie rodziców nie powinno oznaczać, że dziecko traci kontakt z jednym z nich. Jednocześnie prawo dziecka do kontaktu nie oznacza, że można całkowicie pominąć jego emocje, lęki czy sprzeciw. Dziecko nie jest przedmiotem, który można przekazywać między rodzicami według ustalonego harmonogramu. Jest osobą, której odczucia i potrzeby powinny być brane pod uwagę.
Czy dziecko może samodzielnie zdecydować, że nie chce kontaktu z rodzicem?
Nie ma w polskim prawie konkretnego wieku, po którego osiągnięciu dziecko może samodzielnie zdecydować: „Nie chcę już widzieć mamy albo taty.” Nie istnieje zasada, że po ukończeniu 10, 13 czy 15 lat dziecko automatycznie wybiera, z którym rodzicem chce mieć kontakt.
Stanowisko dziecka jest jednak ważnym elementem, który sąd powinien uwzględnić.
Znaczenie mają między innymi:
- wiek dziecka,
- jego stopień dojrzałości,
- sposób, w jaki wyraża swoje zdanie,
- powody odmowy kontaktów,
- relacja dziecka z każdym z rodziców,
- sytuacja rodzinna.
Inaczej oceniana będzie wypowiedź kilkuletniego dziecka, które powtarza zasłyszane opinie, a inaczej stanowisko nastolatka, który potrafi spokojnie i logicznie wyjaśnić swoje obawy.
Dlaczego dziecko może nie chcieć spotykać się z drugim rodzicem?
Powodów może być bardzo wiele. Nie zawsze oznacza to, że drugi rodzic zrobił coś złego. Czasami odmowa kontaktów wynika z naturalnych emocji dziecka związanych z rozstaniem rodziców.
Dziecko może:
- tęsknić za dawnym życiem rodzinnym,
- mieć trudność z zaakceptowaniem nowej sytuacji,
- czuć się zagubione,
- obawiać się reakcji jednego z rodziców,
- mieć poczucie, że musi wybrać stronę konfliktu.
Zdarza się również, że problemem jest sama organizacja kontaktów. Dziecko może nie odmawiać spotkania z rodzicem jako takim, ale sprzeciwiać się konkretnej formie kontaktu.
Przykładowo:
- nie chce nocować poza domem,
- nie chce wyjeżdżać na kilka dni,
- źle znosi nagłe zmiany planu,
- potrzebuje stopniowego odbudowania relacji.
Warto więc zawsze dokładnie ustalić, czego dziecko właściwie odmawia. Czy odmowa dziecka oznacza, że kontaktów nie trzeba wykonywać? Nie. Jeżeli kontakty zostały ustalone przez sąd albo rodzice zawarli porozumienie, samo stwierdzenie dziecka, że nie chce iść na spotkanie, nie powoduje automatycznego zakończenia tego obowiązku.
Rodzice powinni podejmować działania, które wspierają relację dziecka z drugim rodzicem. Nie oznacza to jednak, że należy stosować przymus fizyczny lub wywoływać u dziecka dodatkowy stres.
W sprawach rodzinnych bardzo ważne jest odróżnienie:
- zachęcania dziecka do kontaktu,
- wspierania relacji,
- organizowania spotkań,
od:
- wywierania presji,
- zmuszania,
- ignorowania emocji dziecka.
Długotrwałe zmuszanie dziecka do kontaktów bez poznania przyczyny jego sprzeciwu może pogłębić problem.
Czy można zmusić dziecko do kontaktu z drugim rodzicem?
Formalnie rodzic powinien realizować obowiązujące ustalenia dotyczące kontaktów. Jednak w praktyce nie da się zbudować dobrej relacji poprzez przymus. Wyobraźmy sobie sytuację, w której dziecko płacze, bo nie chce wejść do samochodu drugiego rodzica. Przyczyna może być bardzo różna.
Może to być zwykły bunt, ale może też chodzić o:
- silny stres,
- poczucie zagrożenia,
- trudne doświadczenia,
- nierozwiązany konflikt emocjonalny.
Dlatego każda taka sytuacja powinna skłaniać dorosłych do zadania pytania: „Dlaczego moje dziecko tak reaguje?” a nie tylko: „Jak zmusić dziecko, żeby wykonało postanowienie?”
Kiedy odmowa kontaktu może być uzasadniona?
Istnieją sytuacje, w których sprzeciw dziecka może mieć bardzo poważne podstawy.
Może chodzić między innymi o:
- przemoc fizyczną,
- przemoc psychiczną,
- uzależnienia rodzica,
- zachowania naruszające granice dziecka,
- silne poczucie lęku,
- wcześniejsze negatywne doświadczenia.
W takich przypadkach ochrona dziecka powinna mieć pierwszeństwo. Nie można zakładać, że każda odmowa kontaktu jest wynikiem manipulacji jednego z rodziców.
Czy drugi rodzic może wpływać na dziecko i zniechęcać je do kontaktów?
Niestety takie sytuacje również się zdarzają. Dziecko pozostające między skonfliktowanymi rodzicami może przejmować emocje dorosłych. Czasami rodzic, nawet nieświadomie, przekazuje dziecku negatywny obraz drugiego rodzica.
Może to odbywać się poprzez:
- krytykowanie drugiego rodzica przy dziecku,
- przedstawianie go w złym świetle,
- pytanie dziecka, po czyjej jest stronie,
- oczekiwanie, że dziecko będzie potwierdzać określoną wersję wydarzeń.
Dziecko znajduje się wtedy w bardzo trudnej sytuacji emocjonalnej. Z jednej strony kocha oboje rodziców, z drugiej czuje presję, aby opowiedzieć się po jednej stronie. Dlatego tak ważne jest, aby rodzice nie angażowali dziecka w konflikt między sobą.
Czy sąd zawsze wysłucha dziecko? W sprawach dotyczących dziecka jego zdanie może mieć bardzo duże znaczenie. Sąd może wysłuchać dziecko, jeżeli jego rozwój, stan zdrowia i dojrzałość na to pozwalają. Nie oznacza to jednak, że dziecko zostaje postawione w sytuacji wyboru między rodzicami.
Wysłuchanie dziecka nie oznacza pytania: „Z kim chcesz mieszkać?” albo: „Czy chcesz widzieć mamę czy tatę?” Celem jest poznanie jego sytuacji, emocji i potrzeb. Sąd powinien ustalić, czy stanowisko dziecka jest rzeczywiście jego własnym zdaniem oraz czy jest zgodne z jego dobrem.
Jakie znaczenie ma opinia psychologa?
W sprawach konfliktowych często bardzo ważna jest pomoc specjalistów.
Psycholog może pomóc ustalić:
- jakie emocje przeżywa dziecko,
- z czego wynika jego sprzeciw,
- czy dziecko jest pod wpływem któregoś z rodziców,
- jaka forma kontaktów będzie dla niego najlepsza.
Celem takiej opinii nie jest wskazanie „winnego” rodzica, ale znalezienie rozwiązania, które najlepiej zabezpieczy potrzeby dziecka.
Co zrobić, gdy dziecko odmawia kontaktów?
Jeżeli dziecko zaczyna odmawiać kontaktów z drugim rodzicem, warto działać spokojnie i rozsądnie.
Pomocne może być:
- spokojne rozmawianie z dzieckiem,
- zadawanie pytań bez oceniania,
- unikanie krytykowania drugiego rodzica,
- stopniowe odbudowywanie relacji,
- skorzystanie z pomocy psychologa rodzinnego,
- analiza sytuacji prawnej.
Najważniejsze jest poznanie przyczyny problemu. Samo zmuszanie dziecka do kontaktu zwykle nie rozwiązuje trudności.
Podsumowując: czy dziecko może odmówić kontaktów z drugim rodzicem? Może wyrazić swój sprzeciw i jego zdanie powinno być potraktowane poważnie. Nie oznacza to jednak, że dziecko samodzielnie podejmuje decyzję o zakończeniu kontaktów z jednym z rodziców.
W każdej sprawie trzeba odpowiedzieć na najważniejsze pytanie: dlaczego dziecko nie chce kontaktu?
Jeżeli przyczyną jest lęk, krzywda lub realne zagrożenie – sytuacja wymaga szczególnej ochrony dziecka. Jeżeli natomiast odmowa wynika z konfliktu między rodzicami, konieczne jest działanie, które pomoże dziecku zachować bezpieczną relację z obojgiem rodziców.
W sprawach rodzinnych najważniejsze nie jest to, który rodzic „wygra”. Najważniejsze jest to, aby dziecko nie musiało wybierać między mamą a tatą i mogło rozwijać się w poczuciu bezpieczeństwa.